CHỮ “THỌ” (壽) - Bài viết của Khánh Ly, theo Tri thư đạt lễ 知書達禮

Hình ảnh: Thọ, thủ bút của Thanh Đài nữ sĩ

 
Sau Phú và Quý, Ngũ phúc bàn đến Thọ. Thọ, chữ Hán viết 壽.
Theo sách Thuyết Văn Giải Tự, Thọ được giảng là lâu dài. Chữ này cấu tạo từ bộ Lão 老 tỉnh lược biểu ý và chữ Thọ 𠷎 biểu âm. Buổi đầu, Thọ được dùng với nghĩa tuổi thọ và sinh mệnh con người, gắn với khái niệm về thời gian tồn tại chứ vẫn chưa mang ý chúc tụng hay lễ nghi. Càng về sau, chữ Thọ mới dần phái sinh ra nhiều lớp nghĩa, ví như:

Thọ chỉ tuổi cao, sống lâu, đối lập với yểu mệnh. Thọ có nghĩa là năm tháng đời người như trong cách nói thượng thọ, trung thọ và hạ thọ. Chữ này còn có nghĩa sinh nhật, tức ngày kỷ niệm ngày sinh, đồng thời còn chỉ hành vi chúc tụng, mừng thọ, sau được dùng làm uyển ngữ cho những vật dụng chuẩn bị trước khi chết như thọ y, thọ mộc. Vì cũng là một chữ vô cùng quen thuộc trong tiếng Việt nên ta có thể bắt gặp chữ này trong nhiều tổ hợp từ như trường thọ, phúc thọ, thọ mệnh, thọ tỷ nam sơn, hưởng thọ, thọ lễ, vạn thọ,...
 
Trong hệ thống ngũ phúc, Thọ đứng sau Phú và Quý, đồng nghĩa khi đời sống con người đã đủ đầy về mặt vật chất và có chỗ đứng trong xã hội, mối quan tâm tự nhiên sẽ hướng về thời gian được tồn tại và hưởng thụ những giá trị ấy. Thọ chính là phúc của thời gian, thể hiện khả năng tiếp nối và gìn giữ những giá trị đã có trong đời sống.
 
Ngạn ngữ có câu “Gia hữu nhất lão, như hữu nhất bảo”, tức nhà có một người già như có một vật báu. Cách so sánh này xuất phát từ cách nhìn rất thực tế về vai trò của người cao tuổi trong đời sống truyền thống. Một người sống lâu đồng nghĩa với việc đã đi qua nhiều biến động, tích lũy nhiều kinh nghiệm, chứng kiến nhiều sự đổi thay của gia đình và xã hội. Vì họ giữ những chuẩn mực ứng xử, cách đối nhân xử thế được bồi đắp qua nhiều thế hệ trước nên từ đó trở thành chỗ dựa tinh thần và điểm tựa đạo lý cho các thế hệ sau.
 
Điều này cũng phần nào lý giải vì sao trong văn hóa Việt Nam, việc mừng thọ và vinh danh người cao tuổi luôn được coi trọng. Một người đi qua nhiều năm tháng mà vẫn giữ được vai trò trong gia đình, gắn bó với dòng họ và xóm giềng được xem là một điều đáng mừng và đáng quý. Vì vậy những tấm bằng khen, các lễ mừng thượng thọ hay đại thọ dành cho các cụ ông cụ bà đều chính là sự thừa nhận đặc biệt mang đậm tính cộng đồng.
 
Trong bối cảnh hiện đại, quan niệm về Thọ có nhiều chuyển dịch, con người không còn chỉ đếm “số năm tồn tại” mà chú ý nhiều hơn đến “trạng thái tồn tại” trong quãng thời gian ấy. Dẫu vậy thì dù được nhìn nhận theo cách nào, nếu con người không có thời gian sống đủ dài thì những phúc phần khác cũng khó lòng hiện diện trọn vẹn.
 

“Bây giờ xâu nặng thuế cao,

Thương nhau thì hãy khoan trao ân tình.

Chờ cho đất nước hoà bình,

Phụ mẫu trường thọ, hai đứa mình kết duyên.”

                                                           (Ca dao)

 

“Nhà anh phúc thọ đời đời

Cha mẹ sinh hạ chín mười con trai

Cũng đều có đức có tài

Ai ai cũng xứng một đời tài hoa.”

                                      (Ca dao)

                                                                  Bài viết của Khánh Ly
                                                            Theo Tri thư đạt lễ - 知書達禮