NHÀ LAN (LAN THẤT 蘭室) - Bài viết của Khánh Ly

“Nhà lan sum họp bạn mai,

Đã trong tần tảo, lại ngoài ty ca.”

                     (Bích Câu kỳ ngộ)

Nhà lan, tức Lan thất 蘭室, nghĩa là căn phòng thơm hương lan. Vì Lan vốn là loài hoa tượng trưng cho sự thanh cao và tao nhã, cho nên đây là một mỹ từ, dùng để chỉ nơi ở thanh nhã của phụ nữ trong văn chương cổ điển, tương tự với những cách gọi khác như Huệ lâu 蕙樓 (lầu huệ) hay Tiêu phòng 椒房 (phòng tiêu).

Trương Hoa có câu thơ rằng:

佳人處遐遠

蘭室無容光

Giai nhân xứ hà viễn,

Lan thất vô dung quang.

Người đẹp ở nơi xa,

Phòng lan chẳng còn chăm chút dung nhan.

Thẩm Thuyên Kỳ cũng viết:

皓月掩蘭室

光風虛蕙樓

Hạo nguyệt yểm lan thất,

Quang phong hư huệ lâu.

Trăng sáng khuất phòng lan,

Gió mát lùa qua lầu huệ vắng.

Bạn mai, vốn là cách nói rút gọn từ thành ngữ thanh mai trúc mã 青梅竹馬. Điển này xuất phát từ bài Trường Can hành của Lý Bạch:

妾發初覆額

折花門前劇

郎騎竹馬來

繞床弄青梅

同居長幹裡

兩小無嫌猜

Thiếp phát sơ phú ngạch,

Chiết hoa môn tiền kịch.

Lang kỵ trúc mã lai,

Nhiễu sàng lộng thanh mai.

Đồng cư Trường Can lý,

Lưỡng tiểu vô hiềm sai.

Tóc em mới kín trán,

Trước cửa bẻ hoa đùa.

Chàng cưỡi ngựa trúc lại,

Quanh ghế tung mơ chua.

Cùng ở xóm Trường Can,

Đôi trẻ vui tha hồ.

(Bản dịch thơ Trúc Khê)

Xuất hiện trong văn chương đời sau, Thanh mai trúc mã trở thành thành ngữ quen thuộc để chỉ đôi nam nữ quen biết, gắn bó với nhau từ thuở nhỏ, rồi sau này nên duyên vợ chồng.

“Nhà lan sum họp bạn mai”, tức nơi gia thất thanh nhã có người bạn đời thủy chung từ thuở thiếu thời. Đó là một cuộc sống gia đình đầm ấm, vợ chồng thuận hòa, trong cùng nhau chăm lo việc cửa việc nhà, ngoài vẫn giữ được nếp sống hòa hợp, đúng như câu thơ tiếp theo: “Đã trong tần tảo, lại ngoài ty ca.”

妾弄青梅憑短牆，

君騎白馬傍垂楊。

牆頭馬上遙相顧，

一見知君即斷腸。

Thiếp lộng thanh mai bằng đoản tường,

Quân kỵ bạch mã bạng thuỳ dương.

Tường đầu mã thượng dao tương cố,

Nhất kiến tri quân tức đoạn trường.

Tung mơ chua, dựa bên tường ngắm,

Hàng thuỳ dương, ngựa trắng chàng dong.

Chàng ngoái nhìn, phía đầu tường,

Một lần gặp gỡ, biết chàng nao nao.

(Bạch Cư Dị, bản dịch thơ Ngô Văn Phú)

“Nhà lan thanh vắng một mình,

Ngẫm cơn hội ngộ đã đành hôm nay.

Thời trân thức thức sẵn bày,

Gót sen thoăn thoắt dạo ngay mái tường.”

                                         (Truyện Kiều)

“Sắp dở đoàn loan mở tiệc vầy,

Cánh tiên phút đã mấy tầng mây.

Trông chừng ngõ hạnh dong xe nguyệt,

Tới cửa nhà lan nhẹ gót giầy.”

“Ba thân phú quý nhờ ơn nước,

Đôi chữ khanh tương rõi phúc trời.

Cửa tía nay mừng trăm ước vẹn,

Nhà lan sum họp tháng ngày vui.”

                   (Lâm Tuyền kỳ ngộ)

“Gặp cơn rảnh nhà lan vắng khách,

Công chỉ kim, đèn sách học hay.

Trăm nghề dầu chẳng đủ tài,

Dệt văn Tô Huệ gỡ đày chinh phu.”

                           (Đoàn Thị Điểm)

“Nhà lan ngõ trúc êm đềm

Đôi song đựng nguyệt bốn thềm đông hoa.”

                                            (Nguyễn Bính)

 
                                                                    Bài viết của Khánh Ly