NGUỒN GỐC TÊN GỌI BÁNH GA TÔ - Lê Trọng Nghĩa, Tiếng Việt giàu đẹp

Trong những dịp sinh nhật, ta thường thấy sự xuất hiện của chiếc bánh ga tô. Tuy phổ biến là thế nhưng không phải ai cũng hiểu rõ nguồn gốc tên gọi loại bánh này.
 

Thực tế, “ga tô" là một từ gốc Pháp, phiên âm của chữ gâteau, tức “bánh ngọt". Thật vậy, Tầm nguyên tự điển Việt Nam của Giáo sư Lê Ngọc Trụ có giảng: “Ga tô (tiếng Pháp: gâteau): Bánh nướng làm bằng bột mì, trứng, bơ, đường, sữa, vani…”. Từ điển từ vay mượn trong tiếng Việt hiện đại của Tiến sĩ Trần Thanh Ái cũng giải thích: “Ga tô (Pháp: gâteau): bánh ngọt”. Như vậy, tên “ga tô" vốn xuất phát từ cách người Pháp gọi loại bánh này.

Cũng nói thêm, theo trang Etymonline (từ điển từ nguyên trực tuyến) của Douglas Harper thì “Gâteau" (hiện có nghĩa là “bánh ngọt”) trong tiếng Pháp vốn có nguồn gốc sâu xa từ tiếng Đức nguyên thuỷ “was-tilaz". “Was-tilaz" lại có xuất xứ từ tiếng Ấn - Âu nguyên thuỷ “wes" nghĩa là “ăn, tiêu thụ".
 
Vậy vì đâu lại có ngày sinh nhật và chiếc bánh ga tô - bánh sinh nhật? Theo nhiều giả thuyết trên mạng, việc tổ chức sinh nhật vốn bắt nguồn từ người Ai Cập cổ đại. Lúc bấy giờ, người ta kỉ niệm ngày những vị thần lên ngôi và coi đó là ngày sinh của những vị thần ấy. Về sau, người Hy Lạp kế thừa truyền thống này và để vinh danh thần Artemis - vị thần của mặt trăng, họ đã làm một chiếc bánh hình mặt trăng (tiền thân của bánh ga tô sau này) trong ngày sinh nhật. Họ cũng thắp nến để chếc bánh toả sáng như trăng tròn. Những thông tin này tuy thú vị nhưng xét cho cùng đều không có cơ sở xác thực.
 
Qua tìm hiểu các tư liệu chính thống, chúng tôi thấy rằng việc hình thành ngày sinh nhật có nhiều lý do khác nhau, tuỳ thuộc vào các nền văn hoá. Theo bài nghiên cứu của Orly Redlich mang tên “Khái niệm sinh nhật: Cái nhìn tổng quan trên phương diện lý luận, lịch sử, xã hội trong Do Thái Giáo và các nền văn hoá khác”, khi con người bắt đầu hiểu về sự hoạt động của mặt trăng và tạo ra lịch, họ dần chú ý đến ngày tháng và việc kỉ niệm ngày sinh dần được hình thành. Những lễ kỉ niệm sinh nhật đầu tiên có mặt từ rất sớm, thậm chí trước Công Nguyên. Lý do tổ chức thì vô cùng đa dạng. Chẳng hạn, các tín đồ Pagan giáo (Đa thần giáo) cho rằng vào ngày sinh nhật của ai đó, ma quỷ sẽ kéo đến vây quanh người này, vì vậy cần sự có mặt của đám đông, tổ chức các nghi lễ ngăn ngừa ma quỷ. Còn vào thời La Mã cổ đại, người ta cho rằng khi con người sinh ra, có một bản ngã cũng được hình thành. Bản ngã đó luôn đi theo, che chở, bảo vệ cho người này cho đến lúc mất đi. Vì vậy họ tổ chức sinh nhật để bày tỏ lòng tôn kính với bản ngã đó. Từ những bữa tiệc sinh nhật đầu tiên này, văn hoá sinh nhật dần lan rộng ra toàn cầu.
 
Còn việc dùng bánh kem trong ngày sinh nhật lần đầu tiên xuất hiện tại Đức vào thế kỷ 18. Điều này được nhắc rõ trong bài nghiên cứu: “Bánh sinh nhật: Lịch sử và công thức chế biến” của Mary Gage và Jame Gage. Tuy nhiên hai vị này cũng không nhắc đến lý do vì đâu lại làm một chiếc bánh như vậy, hẳn đó chỉ là một sáng tạo cho tăng thêm không khí vui tươi của bữa tiệc chứ không có nhiều ý nghĩa sâu xa. Dần dần, việc dùng bánh này phổ biến sang các nơi khác. Người Pháp cũng tiếp thu và đặt tên bánh là gâteau, sang tiếng Việt thành Ga tô.
 
Cũng nói thêm, bên cạnh để chỉ tên bánh, ngày nay các bạn trẻ còn dùng “gato" như một từ lóng để chỉ sự ghen ăn tức ở (những chữ cái đầu của cụm từ “ghen ăn tức ở" tạo thành “gato"). Điều này xét ở khía cạnh nào đó cũng là một sự sáng tạo thú vị.

                                                                                    Lê Trọng Nghĩa