"NGỰA XE NHƯ NƯỚC ÁO QUẦN NHƯ NEN" - Bài viết của Khánh Ly

“Dập dìu tài tử giai nhân,

Ngựa xe như nước, áo quần như nen.”

                                   (Truyện Kiều)

Ngựa xe như nước, vốn lấy ý từ thành ngữ Xa thủy mã long, chữ Hán viết 車水馬龍, nghĩa là cảnh phồn hoa xe cộ nối nhau như dòng nước chảy, ngựa đi liên tiếp như rồng uốn lượn. Thành ngữ này xuất phát từ Hậu Hán thư, khi chép về Mã thái hậu thời Hán Chương Đế:

 Xa như lưu thủy, mã như du long 

    車如流水，馬如游龍",

Tạm dịch là: 

Xe như nước chảy, ngựa như rồng bơi.

Ở câu 47-48 Truyện Kiều, Nguyễn Du viết:

"Dập dìu tài tử giai nhân

Ngựa xe như nước, áo quần như nen."

"Như nước" thiên về chuyển động liên tục, còn "như nen" nhấn mạnh mật độ dày đặc, che kín không gian. Nhiều bản Kiều ngày nay chép "áo quần như nêm", trong đó bản khảo dị của Nguyễn Quảng Tuân giải thích: "nêm" đây là những mảnh gỗ mỏng đóng trên hai mặt thớt cối xay lúa khít nhau như những hàng răng… Cả câu 48 ý nói ngựa xe qua lại liên tiếp như nước chảy, khách du xuân áo quần đẹp đẽ chen khít nhau như những mảnh nêm ở trên mặt thớt cối xay. Câu này đặt theo lối tiểu đối: "thủy" (danh từ) đối với "nêm" (danh từ).

Song cũng có học giả cho rằng chữ đúng trong nguyên tác là “nen”, ví như trong Truyện Kiều dẫn giải, Lê Văn Hòe giảng nen là một loài cỏ mọc ở ruộng nước, thân nhỏ, mọc thẳng và đặc kín thành từng đám lớn. Vùng đồng chiêm Ninh Bình, Thanh Hóa hễ có nước là có nen, từng cây ken sát nhau đến mức nhìn xa như phủ kín cả mặt ruộng. Vì vậy "áo quần như nen" là người mặc áo quần chen vai sát cánh, đông đặc như bụi cỏ nen ngoài đồng.

Tuy nhiên qua quá trình truyền bản, cả hai cách chép “nen” và “nêm” đều từng xuất hiện trong các bản Truyện Kiều, tạo nên một trường hợp dị bản thú vị trong việc khảo cứu văn bản tác phẩm.
Thành ngữ này cũng thường gặp trong văn chương cổ điển lẫn hiện đại dân tộc:

金作屋，

玉為籠，

車如流水馬游龍。

劉郎已恨蓬山遠，

更隔蓬山幾萬重。

Kim tác ốc,

Ngọc vi lung,

Xa như lưu thuỷ mã du long.

Lưu lang dĩ hận Bồng sơn viễn,

Cánh cách Bồng sơn kỷ vạn trùng.

Vàng lợp nóc,

Ngọc trau rường,

Xe như nước chảy, ngựa rồng vươn.

Chàng Lưu vốn hận non Bồng cách,

Thêm cách Bồng sơn mấy vạn trùng.

    (Tống Kỳ, bản dịch thơ Yến Lan)

馬似遊龍車似流，

問余何事獨幽愁。

年來愛說文明學，

贏得南冠作楚囚。

Mã tự du long, xa tự lưu,

Vấn dư hà sự độc u sầu.

Niên lai ái thuyết văn minh học,

Doanh đắc Nam quan, tác Sở tù.

Xe như nước chảy, ngựa như rồng,

Vì cớ gì? Ta vẫn bực lòng.

Ham học văn minh đà mấy lúc,

Mão tù đâu khéo cấp cho ông!

(Ngô Đức Kế, bản dịch thơ Huỳnh Thúc Kháng)

“Ai nghe, lệ chẳng đầm đìa,

Ngựa xe như nước tràn về bỗng dưng.”

                               (Phạm Thiên Thư)

 

“Thăm thẳm non cao thanh cánh hạc

Chon von đầu núi đại bàng ngơi

Ngựa xe như nước người đâu tá

Ta với riêng ta đã đủ đời?”

                                    (Trần Ninh Hồ)

                                                                             Bài viết: Khánh Ly

Nguồn: 

Tri thư đạt lễ - 知書達禮